Bản đồ Dòng thời gian vạn vật
Powers of Ten cho THỜI GIAN: từ phần giây đầu tiên sau Big Bang, qua 13,8 tỉ năm lịch sử vũ trụ–Trái Đất–sự sống, tới tương lai xa 10¹⁰⁰ năm.
trục thời gian · 10⁻⁴³ giây → 10¹⁰⁰ nămPowers of Ten thời gian Cosmic Time
Thanh tua xuyên suốt: thời Planck → tổng hợp hạt nhân → CMB → sao đầu tiên → nay → tương lai xa, vũ trụ nguội dần.
Vũ trụ sơ khai Big Bang
3 phút đầu: lạm phát, tách 4 lực, súp quark, tổng hợp hạt nhân H/He và ánh sáng CMB thoát ra.
Trái Đất 4,6 tỉ năm Earth History
Đại địa chất cuộn: lục địa trôi, Đại Oxy hóa, quả cầu tuyết, bùng nổ Cambri và 5 đại tuyệt chủng.
Tiến hóa sự sống Evolution
Trục thời gian sự sống: LUCA → Cambri → cá → khủng long → thú → người; tuyệt chủng tỉa nhánh, đa dạng đổi.
Tương lai vạn vật Far Future
Mặt Trời đỏ khổng lồ, sáp nhập thiên hà, kỷ nguyên hố đen, phân rã proton và chết nhiệt. Tất cả là dự đoán theo vật lý.
Dòng lịch sử loài người Human History
Từ săn bắt–hái lượm qua nông nghiệp, công nghiệp tới kỷ nguyên số & AI: dân số bùng nổ và công nghệ tăng tốc.
Vòng đời ngôi sao Stellar Lifetime
Tua cả đời một ngôi sao theo khối lượng: dãy chính → khổng lồ đỏ → lùn trắng, hoặc siêu tân tinh → sao neutron/hố đen.
Trễ ánh sáng Light Delay
Ánh sáng có tốc độ hữu hạn nên nhìn xa là nhìn quá khứ: Mặt Trời 8 phút trước, Andromeda 2,5 triệu năm trước.
Đồng hồ địa chất 24h Geologic Clock
Nén 4,6 tỉ năm Trái Đất vào 24 giờ: sự sống lúc rạng sáng, khủng long gần nửa đêm, loài người chỉ vài giây cuối.
Mũi tên thời gian Arrow of Time
Vì sao thời gian có một chiều: mực khuếch tán, ly vỡ không tự lành. Entropy chỉ tăng (Định luật 2 nhiệt động).
Đo thời gian & Đồng hồ nguyên tử Measuring Time
Từ bóng nắng tới nguyên tử Cs: 1 giây = 9.192.631.770 dao động. Mỗi nấc công nghệ chính xác hơn nghìn lần, nền của GPS & viễn thông.
Giãn nở thời gian Time Dilation
Đi càng nhanh (hay càng gần khối lượng), đồng hồ chạy càng chậm: γ=1/√(1−v²/c²). Nghịch lý song sinh, GPS & muon đều là bằng chứng thật.
Định tuổi phóng xạ Radiometric Dating
Hạt mẹ phân rã thành con theo bán rã, tỉ lệ cho biết tuổi. C-14 định tuổi hoá thạch, U-Pb cho tuổi Trái Đất 4,54 tỉ năm.
Hình thành hệ mặt trời Solar System Formation
Đám mây khí–bụi sụp đổ, quay nhanh thành đĩa, bụi bồi tụ thành hành tinh. Đường băng chia hành tinh đá & khí khổng lồ, 4,6 tỉ năm trước.
Lịch & Tuế sai Calendars & Precession
Ngày, tháng, năm sinh từ thiên văn; năm 365,2422 ngày buộc có năm nhuận. Trục Trái Đất tuế sai 26.000 năm làm sao Bắc Cực đổi.
Năm đại tuyệt chủng Big Five Extinctions
Đa dạng sinh học dâng lên rồi sụp 5 lần trong 540 triệu năm: Permi "Đại tử" mất 96% loài, K-Pg xoá sổ khủng long. Và đợt thứ 6 hôm nay.
Đại lịch sử — 8 ngưỡng Big History
Một câu chuyện duy nhất từ Big Bang tới hiện đại qua 8 bước nhảy độ phức tạp, mỗi bước chỉ xảy ra khi hội đủ "điều kiện Goldilocks".
Vòng đời con người Human Life Span
Tua từ phôi → trẻ → dậy thì → trưởng thành → già: chiều cao, não, sinh sản & lão hoá đều có "đồng hồ" sinh học riêng.
Ngày–Đêm & Mùa Day, Night & Year
Tự quay tạo ngày & đêm; trục nghiêng 23,5° + quay quanh Mặt Trời tạo bốn mùa & ngày dài–ngắn. Mùa do góc nắng, KHÔNG do khoảng cách.
Tăng tốc công nghệ (Moore) Accelerating Tech
Số transistor trên chip gấp đôi mỗi ~2 năm: đường thẳng trên thang log, ×1 tỉ sau 30 lần gấp đôi. Nhưng hàm mũ không tăng mãi.