Bản đồ Hạt cơ bản & Lượng tử
Sâu hơn nguyên tử: hạt nhân & quark, phóng xạ & phân hạch–nhiệt hạch, và thế giới lượng tử kỳ lạ với orbital, sóng–hạt, xuyên hầm, vướng víu.
≈ 10⁻¹⁵ m · hạt nhân → hạt cơ bảnHạt nhân & Quark Nucleus
Proton/neutron tạo từ quark (lực mạnh), Mô hình Chuẩn các hạt cơ bản và 4 lực cơ bản của tự nhiên.
Phóng xạ & Hạt nhân Radioactivity
Phân rã α/β/γ, chu kỳ bán rã, và năng lượng hạt nhân: phân hạch ↔ nhiệt hạch.
Thế giới Lượng tử Quantum
Orbital electron, lưỡng tính sóng–hạt, hiệu ứng xuyên hầm và hiện tượng vướng víu lượng tử.
Phản vật chất Antimatter
Positron, huỷ cặp → photon gamma, sinh cặp (E=mc²), ứng dụng PET, và bí ẩn vì sao vũ trụ toàn vật chất.
Máy gia tốc hạt Particle Accelerator
Vòng LHC đập hạt gần tốc độ ánh sáng → mưa hạt, máy dò, tìm hạt mới như Higgs (năng lượng → khối lượng).
Rối lượng tử Entanglement
Hai hạt rối: đo một bên, bên kia tức thì tương quan, vi phạm bất đẳng thức Bell mà KHÔNG truyền tin nhanh hơn ánh sáng.
Hiệu ứng đường hầm Tunneling
Gói sóng "chui qua" rào thế dù năng lượng không đủ: nền của phân rã alpha, kính STM và phản ứng trong sao.
Spin & Stern–Gerlach Spin
Chùm nguyên tử qua từ trường lệch tách đúng 2 vạch: bằng chứng spin lượng tử hoá (½), không phải dải liên tục.
Mô hình Chuẩn Standard Model
17 hạt cơ bản (6 quark, 6 lepton, boson lực & Higgs): bảng tuần hoàn của vật chất. Bấm hạt để xem chi tiết.
Hàm sóng & Hộp thế Wavefunction
Hạt trong giếng thế: mức năng lượng rời rạc, hàm sóng ψ có nút và |ψ|² = nơi dễ tìm thấy hạt.
Bức xạ vật đen & Planck Black-body Radiation
Vật nóng phát phổ ánh sáng dịch dần sang xanh khi nóng hơn. "Thảm hoạ tử ngoại" buộc Planck lượng tử hoá năng lượng, khai sinh vật lý lượng tử.
Photon & Quang điện Photoelectric Effect
Ánh sáng chỉ bứt electron khi tần số đủ cao, dù có chói cỡ nào: bằng chứng ánh sáng là hạt photon E=hf (Einstein, giải Nobel).
Nguyên lý bất định Uncertainty Principle
Định vị càng chắc thì động lượng càng nhoè (Δx·Δp ≥ ħ/2), không phải do đo vụng mà là bản chất sóng của vạn vật.
Chồng chập & Mèo Schrödinger Superposition
Một hạt có thể ở nhiều khả năng cùng lúc tới khi bị đo thì "sập" về một kết quả. Mèo Schrödinger là phép ẩn dụ nổi tiếng cho nghịch lý ấy.
Sóng vật chất de Broglie Matter Waves
Mọi vật chuyển động đều có bước sóng λ=h/p: electron đủ lớn để nhiễu xạ như sóng, còn con người thì λ nhỏ tới mức vô hình.
Bốn lực cơ bản Four Fundamental Forces
Mạnh, điện từ, yếu & hấp dẫn, bốn lực dựng nên vũ trụ: so độ mạnh chênh nhau tỉ tỉ lần, tầm tác dụng & hạt truyền lực, giấc mơ thống nhất.
Neutrino & Dao động vị Neutrinos
Hạt "ma" xuyên thẳng qua Trái Đất lẫn cơ thể ta; trên đường bay nó đổi vị (νe↔νμ↔ντ), bằng chứng neutrino có khối lượng (Nobel 2015).
Giản đồ Feynman Feynman Diagrams
Ngôn ngữ hình vẽ của vật lý hạt: đường & đỉnh mô tả electron trao photon, hủy cặp, phân rã β… Một công cụ tính xác suất, không phải quỹ đạo thật.
Ngưng tụ Bose–Einstein BEC
Lạnh tới nano-Kelvin, các boson dồn hết về một trạng thái lượng tử thành "siêu nguyên tử", trạng thái thứ 5 của vật chất. So Boson vs Fermion.
Số lượng tử & Orbital Atomic Orbitals
Mây xác suất electron 3D xoay được: s (cầu), p (quả tạ), d (hoa thị). Bốn số lượng tử & thứ tự lấp Aufbau dựng nên cả bảng tuần hoàn.